Federacja Rodzin Katyńskich

Dzieje Sprawy Katyńskiej

23 sierpnia 1939
Podpisano pakt między Niemcami a ZSSR, zwany paktem Ribbentrop–Mołotow. Tajna klauzula dotyczyła m.in. inwazji na Polskę.
1 września 1939
Wybuch drugiej wojny światowej – atak hitlerowskich Niemiec na Polskę.
17 września 1939
Oddziały Armii Czerwonej zaatakowały Polskę. Do końca września ponad 200.000 szeregowców i 15 tysięcy oficerów zostało wziętych do sowieckiej niewoli.
28 września 1939
Podpisano układ pomiędzy ZSSR a Trzecią Rzeszą, wyznaczający granicę podziału terenów Rzeczypospolitej między dwóch okupantów.
październik 1939
Rozkaz Ludowego Komisarza Spraw Wewnętrznych ZSSR Ławrentija Berii dotyczący wyodrębnienia spośród polskich jeńców wojennych: oficerów, pracowników wywiadu, sądownictwa, funkcjonariuszy policji, a następnie przeniesienia ich do osobnych obozów. Oficerowie umieszczeni zostali w obozach w Kozielsku i Starobielsku, pozostałe grupy w Ostaszkowie. Aby osiągnąć ten stan, przez pewien czas trwał transfer jeńców pomiędzy obozami.
9-10 lutego 1940
Pierwsza wielka wywózka. Z terenów wschodniej Polski wywieziono w głąb ZSSR ponad 220 tysięcy obywateli Rzeczypospolitej.
5 marca 1940
W Moskwie członkowie Komitetu Centralnego WKP (b) wydali rozkaz rozstrzelania 14.700 jeńców polskich, przetrzymywanych w obozach w Kozielsku, Starobielsku i Ostaszkowie oraz 11.000 znajdujących się w więzieniach NKWD w „zachodniej Ukrainie i Białorusi”. Na rozkazie tym znajdują się podpisy: Ławrentija Berii, Anastasa Mikojana, Wiaczesława Mołotowa, Łazara Kaganowicza, Michaiła Kalinina, Józefa Stalina, Klimienta Woroszyłowa. Oto fragment:
„I. Polecić NKWD ZSRR:
1)Sprawy znajdujących się w obozach dla jeńców wojennych 14.700 osób, byłych polskich oficerów, urzędników, obszarników, policjantów, agentów wywiadu, żandarmów, osadników i służby więziennej,
2)jak też sprawy aresztowanych i znajdujących się w więzieniach w zachodnich obwodach Ukrainy i Białorusi 11.000 osób, członków różnorakich kr [kontrrewolucyjnych] organizacji, byłych obszarników, fabrykantów, byłych polskich oficerów, urzędników i uciekinierów
- rozpatrzyć w trybie specjalnym, z zastosowaniem wobec nich najwyższego wymiaru kary – rozstrzelanie.
II. Sprawy rozpatrzyć bez wzywania aresztowanych i bez przedstawiania zarzutów, decyzji o zakończeniu śledztwa i aktu oskarżenia (...)”
8 marca 1940
Z Kozielska przewieziono do Smoleńska grupę 15 oficerów.
15 marca 1940
Przypuszczalna data rozstrzelania części spośród tych więźniów w lesie katyńskim.
3 kwietnia 1940
Pierwszy transport więźniów z Kozielska. Jeńcy rozstrzeliwani byli w lesie katyńskim, tam też znajdują się zbiorowe mogiły.
4 kwietnia 1940
Pierwszy transport więźniów z Ostaszkowa. Jeńcy rozstrzeliwani byli w Kalininie (obecnie Twer). Zbiorowe mogiły znajdują się w Miednoje.
5 kwietnia 1940
Pierwszy transport więźniów ze Starobielska. Jeńcy rozstrzeliwani byli w Charkowie, ich ciała wrzucano do dołów śmierci w podcharkowskich Piatichat’kach.

Niewielkie ilości więźniów zostały wyłączone z transportów i przewiezione do obozu w Pawliszczew-Borze.
12-13 kwietnia 1940
Z terenów polskich wywieziono około 320.000 Polaków, w tym niektóre rodziny zamordowanych jeńców.
12 maja 1940
Ostatnie transporty z Kozielska i Starobielska.
14 maja 1940
Ostatni transport z Ostaszkowa.
kwiecień-maj 1940
Eksterminacja ponad 11.000 jeńców polskich na Ukrainie i Białorusi. Do dzisiaj pozostają nieznane wszystkie miejsca ich kaźni i pochówku.
ok. 18 czerwca 1940
Jeńcy przebywający w Pawliszczew-Borze przewiezieni zostali do obozu w Griazowcu.
22 czerwca 1941
Rozpoczęła się wojna pomiędzy Niemcami a ZSSR.
NKWD dokonało mordu na więźniach na wschodnich terenach Polski (najwięcej ludzi zginęło w więzieniach lwowskich).
31 lipca 1941
Podpisany został układ między polskim rządem na emigracji a władzami ZSSR, zwany paktem Sikorski-Majski. Przewidywał on m.in. zwolnienie „internowanych” żołnierzy, polskich więźniów przebywających w łagrach i zesłańców oraz utworzenie polskiej armii w ZSSR.
13 sierpnia 1941
Ogłoszona zostaje tak zwana „amnestia” dla wszystkich Polaków więzionych w ZSSR.
30 sierpnia 1941
Przybycie gen. Władysław Andersa do obozu w Griazowcu (więźniowie zostali zwolnieni kilka dni później).
Utworzone zostało biuro informacyjne do spraw zaginionych jeńców. Kierował nim rtm. Józef Czapski (więzień Starobielska, Pawliszczew Boru i Griazowca, autor poświęconych tej tematyce książek: Wspomnienia starobielskie i Na nieludzkiej ziemi).
4 listopada 1941
Ludowy Komisarz Spraw Wewnętrznych Ławrentij Beria otrzymał od gen. Władysława Andersa listę poszukiwanych oficerów internowanych lub aresztowanych po 17 września 1939 (8722 nazwiska).
3 grudnia 1941
Podczas rozmowy z gen. Władysławem Sikorskim i gen. Władysławem Andersem Józef Stalin stwierdził, iż zaginieni polscy oficerowie ciekli do Mandżurii.
marzec 1942
Interwencja gen. Władysława Andersa i płk. Leopolda Okulickiego w sprawie zaginionych jeńców bezpośrednio u Józefa Stalina.
Nastąpiły pierwsze ewakuacje armii polskiej z terenów ZSRR.
maj 1942
Memorandum rządu polskiego do władz ZSSR w sprawie zaginionych jeńców.
czerwiec 1942
Nota rządu polskiego do władz ZSSR w sprawie zaginionych jeńców.
czerwiec 1942
Nota rządu polskiego do władz ZSSR w sprawie zaginionych jeńców.
lipiec 1942
Ostatnia nota rządu polskiego w sprawie zaginionych jeńców.
sierpień 1942
Zakończono ewakuację oddziałów armii gen. Andersa z ZSSR do Persji.
22 sierpnia 1942
Memorandum gen. Andersa w sprawie zaginionych jeńców, skierowane do Winstona Churchilla.
luty 1943
Odkrycie przez Niemców masowych grobów w Katyniu.
27 lutego 1943
Iwan Kriwoziercew i Parfen Kisielew, świadkowie zbrodni ludobójstwa w Katyniu, zeznają przed niemiecką policją polową.
29 lutego 1943
Niemcy rozpoczynają rozkopywanie masowych mogił (w celu późniejszej ekshumacji ciał).
29 marca 1943
Rozpoczęcie planowej ekshumacji.
kwiecień 1943
Do Katynia przybywają polscy i zagraniczni dziennikarze oraz przedstawiciele Polskiego Czerwonego Krzyża.
13 kwietnia 1943
Radio Berlin ogłosiło komunikat o odkryciu masowych mogił w Katyniu.
17 kwietnia 1943
Nota rządu polskiego do Międzynarodowego Czerwonego Krzyża w Genewie, złożona przez delegata PCK w Szwajcarii, z prośbą o zbadanie sprawy mordu na oficerach polskich.
21 kwietnia 1943
Rząd polski został przez radio moskiewskie oskarżony o współpracę z Niemcami.
22 kwietnia 1943
W USA wydane zostało memorandum, które ograniczyło możliwość podawania informacji na temat Katynia w środkach masowego przekazu.
23 kwiernia 1943
Międzynarodowy Czerwony Krzyż uzależnił wysłanie komisji do Katynia pod warunkiem wyrażenia zgody przez ZSSR.
25/26 kwietnia 1943
ZSSR zrywa stosunki dyplomatyczne z polskim rządem na emigracji. W nocy polski ambasador w Moskwie otrzymał odpowiednią notę.
28 kwietnia 1943
Początek prac międzynarodowej komisji lekarzy sądowych.
kwiecień 1943
Niemiecka prasa okupacyjna (tak zwane „gadzinówki”) na bieżąco publikowała raporty z prac w Katyniu, podając listę zidentyfikowanych ofiar.
1 maja 1943
Podpisano raport Międzynarodowej Komisji Lekarskiej z Katynia.
4 maja 1943
Oświadczenie Brytyjskiego Sekretarza Stanu Anthony’ego Edena w Izbie Gmin w związku z zerwaniem stosunków dyplomatycznych pomiędzy Polską a ZSSR. Cała wina została przerzucona na Niemców.
8/9 czerwca 1943
Zakończono ekshumację ciał wydobywanych z masowych grobów w Katyniu.
wrzesień 1943
Okręg Smoleński, w którym znajduje się las Katyński, znów znalazł się pod kontrolą ZSSR. Rozpoczęto przesłuchiwania świadków ekshumacji.
jesień 1943
Ukazuje się oficjalny raport o wynikach ekshumacji przeprowadzonej przez komisję niemiecką: Amtliches Material zum Massenmord von Katyn, zawierający m.in. listę zidentyfikowanych ofiar.
Pojawiła się broszura konspiracyjna Katyń, Zamordowani, Mordercy, Oskarżyciele.
16-23 stycznia 1944
Sowiecka ekshumacja masowych mogił w Katyniu przeprowadzona przez tzw. Komisję Nikołaja Burdenki. Komisja wskazała hitlerowców jako winnych tej zbrodni.
28 kwietnia 1944
Ukazuje się polskie tłumaczenie „Komunikatu” Burdenki.
1-3 lipca 1946
Podczas procesu norymberskiego odbyły się przesłuchania radzieckich i niemieckich świadków w sprawie Katynia.
30 września 1946
Ukazuje się orzeczenie Trybunału Norymberskiego. Nie zawiera ono odniesienia do sprawy Katynia.
1948
W Londynie ukazuje się książka Zbrodnia katyńska w świetle dokumentów. Przez wiele lat stanowiła ona podstawowe źródło wiedzy na temat sprawy katyńskiej.
11 października 1950
Początek prac Komisji Kongresu USA, powołanej w celu zbadania okoliczności popełnienia Zbrodni Katyńskiej. Rozpoczęły się przesłuchania na terenie USA i Europy.
luty 1952
Protest ZSSR przeciwko działaniom Komisji Kongresu USA.
marzec 1952
Krytyka działań Komisji Kongresu USA przez Rząd Polski w Warszawie. Ukazuje się przedruk „Komunikatu” Burdenki, a następnie seria artykułów propagujących „obowiązującą” czyli komunistyczną wersję wydarzeń.
22 grudnia 1952
Wydany został raport Komisji Kongresu USA w sprawie Zbrodni Katyńskiej. Wyniki działań Komisji (Hearings) zostały zgromadzono w siedmiu tomach (2363 stron).
W Warszawie wydana została książka Bolesława Wójcickiego Prawda o Katyniu („Czytelnik”), propagandowa komunistyczna potwierdzająca wersję komunikatu Burdenki.
3 marca 1959
A. Szelepin, ówczesny szef KGB ZSSR wysłał do Nikity Chruszczowa list, w którym określił liczbę zabitych w lesie katyńskim na 4421 osób, w Charkowie na 3820 osób, w Kalininie (Twer) na 6311 osób. Dodatkowo podane jest, iż na terenie Zachodniej Ukrainy i Białorusi rozstrzelano 7305 osób. Wymienione liczby są niższe niż w rozkazie z 5 marca 1940 roku (szczególnie dotyczy to jeńców z terenu Zachodniej Ukrainy i Białorusi).
1976
W Paryżu ukazuje się książka Stanisława Swaniewicza W cieniu Katynia (Instutut Literacki „Kultury”). Autor, jeniec Kozielska, dotarł z transportem do Gniezdowa, stacji kolejowej pod Smoleńskiem, skąd tzw. czornymi woronami przewożono więźniów do Katynia. Swianiewicz został w ostatniej chwili wycofany do więzienia w Smoleńsku, potem trafił do Moskwy i na Łubiance doczekał „polskiej amnestii”.
1977
Na terenie Polski ukazała się nielegalna publikacja J. Abramskiego i J. Żywieckiego pt. Katyń (praca pisana pod pseudonimem; użyte zostały pierwsze i ostatnie nazwisko na liście katyńskiej).
1979
Ukazał się pierwszy numer wydawanego w podziemiu „Biuletynu Katyńskiego”. Wydany został przez Instytut Katyński w Krakowie, organizację założoną przez Adama Macedońskiego.
1980
32 przebywających na emigracji działaczy i pisarzy rosyjskich wydało oświadczenie o odpowiedzialności ZSSR za Zbrodnię Katyńską.
W Polsce w tak zwanym „drugim obiegu” (poza cenzurą) ukazała się publikacja Leopolda Jędrzejskiego [Jerzego Łojka] Dzieje sprawy Katynia.
12 października 1989
Wniosek prokuratora gen. Józefa Żyto do prokuratora gen. ZSSR Suchariewa o wszczęcie śledztwa w sprawie Zbrodni Katyńskiej. *Powstanie Niezależnego Instytutu Historycznego Badania Zbrodni Katyńskiej w Warszawie.
W całym kraju organizują się środowiska rodzin ofiar. Powstają, konstytuują się i są rejestrowane pierwsze Rodziny Katyńskie.
styczeń 1990
Odpowiedź prokuratora gen. ZSSR Suchariewa na wniosek prokuratora gen. Józefa Żyto: stwierdzono, iż jedynymi dokumentami, jakimi dysponuje prokuratura ZSSR, są materiały komisji Burdenki.
13 kwietnia 1990
Komunikat agencji TASS, w którym stwierdzono, że za rozstrzelanie oficerów polskich w Katyniu odpowiedzialne jest NKWD.
Prezydent Wojciech Jaruzelski otrzymał od Michaiła Gorbaczowa niektóre dokumenty NKWD z lat 1939-1940 dotyczące polskich jeńców, tak zwane listy wywozowe jeńców Kozielska i Ostaszkowa oraz wykaz jeńców Starobielska.
wrzesień 1990
Naczelna Prokuratura Wojskowa ZSSR rozpoczęła śledztwo w sprawie Katynia. Strona polska rozpoczęła śledztwo „posiłkowe” pod kierunkiem prokuratora Stefana Śnieżko.
25 lipca-9 sierpnia 1991
Ekshumacja jeńców Starobielska w Charkowie.
15-31 sierpnia 1991
Ekshumacja jeńców Ostaszkowa w Miednoje.
14 października 1992
Prezydent Borys Jelcyn przekazał prezydentowi RP Lechowi Wałęsie kopię dokumentu z 5 marca 1940, z decyzją o rozstrzelaniu jeńców polskich z obozów Kozielska, Starobielska i Ostaszkowa.
6 maja 1994
Prokuratura Ukrainy w Kijowie przekazała prokuratorowi Stefanowi Śnieżko listę 3.435 nazwisk obywateli polskich, zamordowanych prawdopodobnie w wyniku rozkazu z 5 marca 1940.
maj 1998
Do Sejmu i Senatu RP został skierowany wniosek części rodzin katyńskich o sprowadzenie szczątków zwłok ofiar Zbrodni Katyńskiej i możliwość pochowania ich w Polsce. Większość Rodzin stanowczo opowiedziała się za budową Polskich Cmentarzy Wojennych na miejsu kaźni: w Katyniu, Charkowie i Miednoje.
17 czerwca 2000
Otwarcie Polskiego Cmentarza Wojennego w Charkowie.
28 lipca 2000
Otwarcie Polskiego Cmentarza Wojennego w Katyniu.
2 września 2000
Otwarcie Polskiego Cmentarza Wojennego w Miednoje.